Energie- & milieu-informatiesysteem voor het Vlaams Gewest

LED                                                                                                                                                                                     

Deze lichtbronnen zijn nog steeds in volle ontwikkeling. Een producent heeft in november 2009 reeds een lichtopbrengst aangekondigd van 105 lm/W voor commercieel beschikbare witte LED’s. Volgens de vooruitzichten van de Europese lampfabrikanten verwacht men in 2014 een rendement van meer dan 170 lm/W voor commercieel beschikbare koudwitte LED’s (geschikt voor straat- en andere buitenverlichtingstoepassingen; voor warmwitte LED’s met ook nog een goede kleurweergave voor huishoudelijke toepassingen verwacht men dan een rendement te kunnen halen van meer dan 120 lm/W). (zie figuur hieronder).
Ze presteren vooral bij lage temperatuur goed en slecht bij hoge temperaturen. Het rendement van de witte LED is ook sterk afhankelijk van de kleurtemperatuur; een LED met koude lichtkleur (blauwer licht) heeft een hoger rendement dan een met warmere kleurtemperatuur.

Het gebruik in signalisatie (vooral gekleurde LED’s) is reeds lang ingeburgerd. Sinds enkele tijd worden deze lichtbronnen ook meer en meer gebruikt voor het aanstralen van gevels en ornamenten. Door hun hoog lichtrendement en tegelijkertijd hun smalle lichtbundel met optimale richtbaarheid kan men een hoge efficiëntie met zeer weinig strooilicht bereiken.
Er blijven nog wel enkele twijfels, zoals:

• Levensduur van elektronische hulpapparatuur afstemmen op levensduur LED omdat individuele LED of hulpapparatuur momenteel niet vervangbaar is zoals bij een klassiek verlichtingstoestel

• Lichtdepreciatie van de LED gedurende zijn levensduur kan nog een probleem zijn.

Spaarlampen zijn compacte fluorescentielampen met geïntegreerde voorschakelapparatuur. Omdat zij voorzien zijn om een standaardgloeilamp te vervangen, zijn ze beschikbaar met dezelfde E14 of E27 lampvoet.
Deze lampen die enkel in kleinere vermogens beschikbaar zijn hebben dezelfde eigenschappen als de gewone fluorescentielampen. Van deze lampen zijn uitvoeringen met verschillende levensduren op de markt.
Er bestaan ook uitvoeringen meer geschikt voor buitentoepassingen.

Deze lamp heeft een lage lichtopbrengst en levensduur. Ze geeft wel dadelijk de volle lichtstroom na het ontsteken en is daarom aangewezen voor speciale gevallen van nood- of beveiligingsverlichting. Omwille van het slechte rendement is ze enkel aan te raden voor gebruik met zeer beperkte gebruiksduur en aanwezigheidsdetector. Het is ook aanbevolen om halogeenlampen met xenon-gasvulling te gebruiken die een beter rendement heeft dan de gewone halogeenlampen. Ingevolge ‘Verordening (EG) Nr. 244/2009 van de commissie van 18 maart 2009 houdende uitvoeringsbepalingen van Richtlijn 2005/32/EG van het Europees Parlement en de Raad voor het vaststellen van eisen inzake ecologisch ontwerp voor niet-gerichte lampen voor huishoudelijk gebruik’ zullen de halogeenlampen zonder xenon-gasvulling trouwens verboden zijn vanaf 2010.

Naargelang het type hebben deze lampen een goede tot zeer goede lichtopbrengst, ze geven wit licht met een KWI van >80 tot >90. Deze lampen zijn echter ook onderhevig aan een afnemende lichtopbrengst bij koude temperaturen en daardoor niet ideaal voor buitenverlichting.
Deze lampen bestaan in twee verschillende uitvoeringen:
- voor gebruik op elektromagnetische ballasten
- voor gebruik op elektronische ballasten.
Beide uitvoeringen zijn niet omwisselbaar. Het verdient aanbeveling om bij de aankoop van een nieuw verlichtingstoestel te kiezen voor een elektronische uitvoering omdat het systeemrendement (= lm/W waarbij de W het totale vermogen is van lamp en ballast) veel hoger is voor de lamp met elektronische ballast. In 2017 wordt de verkoop van de lampen voor magnetische ballasten daarom ook verboden tengevolge van de reeds eerder vernoemde Verordening (EG) Nr. 245/2009.
Door de grote afmetingen van deze lamp kan er bovendien geen gebruik gemaakt worden van verlichtingstoestellen met performante spiegeloptieken. De lamp voor de elektronische ballast is dimbaar met de gepaste voorschakelapparatuur.

In deze lampenfamilie heeft men ook verschillende types:
• Metaalhalogenidelampen van het heldere buistype HgIHP-TC met een kwartsbrander, gekend onder de commerciële benamingen HPI-T, HQI-T, HSI-T enz.
• Metaalhalogenidelampen met gepoederde ovoïde buitenballon HgIHP-BF met een kwartsbrander, gekend onder de commerciële benamingen HPI, HQI, HSI enz
• Metaalhalogenidelampen van het heldere buistype HgIHP-TC met een keramische brander, gekend onder de commerciële benamingen CDM-T, CDO-TT, CMI-T, HCI-T enz.
• Metaalhalogenidelampen met gepoederde ovoïde buitenballon HgIHP-BF met een keramische brander, gekend onder de commerciële benamingen CDO-ET, CMI, HCI enz.
• Metaalhalogenide-reflectorlamp met een keramische brander en geïntegreerde ballast
• Metaalhalogenidelampen van het heldere buistype HgIHP-TC met een keramische brander van de nieuwe generatie, gekend onder de commerciële benaming Cosmo-white.

Ingevolge de Verordening (EG) Nr. 245/2009 van de Europese Commissie van 18 maart 2009 die minimum rendementseisen oplegt aan lampen voor straatverlichting en andere gelijkaardige toepassingen zullen de meeste, huidige lamptypes met kwartsbrander ( 1 en 2) niet meer mogen verkocht worden in geheel de Europese Unie vanaf 2017.  Zie: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:076:0017:0044:NL:PDF

Metaalhalogenide lampen van het heldere buistype HgIHP-TC met een kwartsbrander

terug

Deze lampen hebben een goede lichtopbrengst, een minder lange levensduur dan een hogedruknatriumlamp, een kouder wit licht, een tamelijke tot goede kleurweergave en zijn temperatuuronafhankelijk. Deze geconcentreerde lichtbron laat het gebruik van performante gerichte verlichtingstoestellen toe. Een belangrijk nadeel van metaalhalogenidelampen is dat de lichtopbrengst snel daalt in de loop van hun levensduur, soms zelfs tot 80% na een brandduur van 4000 uur. Een herontsteking van de lamp b.v. na kortstondige stroomuitval is slechts mogelijk na volledige afkoeling d.i. na ongeveer 15 minuten.Men moet nagaan of dit geen veiligheidsrisico inhoudt.
Bij sommige lampen met kwartsbrander verandert ook de lichtkleur en de kleurweergave in de loop van hun levensduur. De meeste, huidige lampen van dit type voldoen niet aan de eisen gesteld in Verordening (EG) Nr. 245/2009 voor het jaar 2017. De lampen met kwartsbrander zijn beschikbaar met een vermogen van 50 tot 2000W.

Metaalhalogenide lampen van het ovoïde type met gepoederde buitenballon HgIHP-BF met een kwartsbrander

terug

Deze lampen hebben dezelfde eigenschappen als de types met heldere buisvorm: een goede lichtopbrengst, dezelfde levensduur, een goede kleurweergave (wit) en zijn ongevoelig voor koude temperaturen. Door hun gepoederde ballonvorm is het gebruik van verlichtingstoestellen met performante spiegeloptieken niet mogelijk. Deze lamp wordt nog wel gebruikt in bepaalde oudere, decoratieve verlichtingstoestellen waar de lamp rechtstreeks zichtbaar is en waar een heldere buisvorm verblinding zou kunnen veroorzaken.

Voor nieuwe toepassingen bestaan er echter voldoende decoratieve toestellen die wel geschikt zijn voor een heldere buislamp en die een veel hoger verlichtingsrendement hebben. Een belangrijk nadeel van metaalhalogenidelampen is dat de lichtopbrengst snel daalt in de loop van hun levensduur, soms zelfs tot 80% na een brandduur van 4000 uur. Een herontsteking van de lamp b.v. na kortstondige stroomuitval is slechts mogelijk na volledige afkoeling d.i. na ongeveer 15 minuten. Men moet nagaan of dit geen veiligheidsrisico inhoudt.

Bij sommige lampen met kwartsbrander verandert ook de lichtkleur en de kleurweergave in de loop van hun levensduur. De meeste, huidige lampen van dit type voldoen niet aan de eisen gesteld in Verordening (EG) Nr. 245/2009 voor het jaar 2017.  De lampen zijn beschikbaar met een vermogen van 250 tot tot 400W.

Metaalhalogenidelamp van het heldere buistype HgIHP-TC met een keramische brander

terug

Deze lampen hebben dezelfde basiseigenschappen als de metaalhalogenidelampen met een kwartsbrander. Hun lichtopbrengst en levensduur kan iets hoger zijn, maar ze lijden ook aan lumendepreciatie gedurende hun levensduur. Deze lampen behouden echter wel hun kleureigenschappen gedurende hun levensduur. Aangezien deze lampen dezelfde grootte hebben als een gelijksoortige hogedruknatriumlamp en ook op dezelfde voorschakelapparatuur kunnen werken, kan zonder problemen overgeschakeld worden van een hogedruknatriumlamp op een metaalhalogenidelamp en omgekeerd zonder toestel of VSA te moeten vervangen. Deze geconcentreerde lichtbron laat het gebruik van performante gerichte verlichtingstoestellen toe. De lampen met keramische brander zijn beschikbaar met een vermogen van 70 tot 250 W.

Deze lampen hebben dezelfde basiseigenschappen als de gelijkvormige metaalhalogenidelampen met een kwartsbrander. Hun lichtopbrengst en levensduur kan iets hoger zijn, maar ze lijden ook aan lumendepreciatie gedurende hun levensduur. Deze lampen behouden echter wel hun kleureigenschappen gedurende hun levensduur. Aangezien deze lampen dezelfde grootte hebben als een gelijksoortige hogedruknatriumlamp en ook op dezelfde voorschakelapparatuur kunnen werken, kan zonder problemen overgeschakeld worden van een hogedruknatriumlamp op een metaalhalogenidelamp en omgekeerd zonder toestel of VSA te moeten vervangen. Deze lamp kan nog wel gebruikt worden in bepaalde oudere, decoratieve verlichtingstoestellen waar de lamp rechtstreeks zichtbaar is en waar een heldere buisvorm verblinding zou kunnen veroorzaken. Voor nieuwe toepassingen bestaan er echter voldoende decoratieve toestellen die wel geschikt zijn voor een heldere buislamp en die een veel hoger verlichtingsrendement hebben. De lampen met keramische brander zijn beschikbaar met een vermogen van 70 tot 150W.

Metaalhalogenide -reflectorlamp met een keramische brander en geïntegreerde ballast

terug

Deze lampen hebben dezelfde eigenschappen als alle metaalhalogenidelampen met keramische brander.

Aangezien zij een lampvoet E27 hebben en de voorschakelapparatuur geïntegreerd is in de lamp zelf, kan zij zonder problemen een gloei- of halogeenreflectorlamp type PAR38 vervangen in hetzelfde toestel, waarbij het vermogen daalt van 100-120W tot 25W (een besparing van 75 tot 80%).

De lamp is enkel beschikbaar met een vermogen van 25W (overeenkomstig met een gloei-reflectorlamp van 120W of een halogeen-reflectorlamp van 100W) maar wel met drie verschillende bundelbreedtes 10°, 25° en 40°.
Zij is uitermate geschikt voor het aanstralen van gevels en ornamenten.

Metaalhalogenidelamp van het heldere buistype HgIHP-TC met een keramische brander van de nieuwe generatie

terug

Deze lampen met kleine afmetingen hebben dezelfde basiseigenschappen als alle metaalhalodgenidelampen. Hun lichtopbrengst benadert en overtreft zelfs de lichtopbrengst van de hogedruknatriumlampen. De fabrikant garandeert ook dat hun levensduur en hun lumendepreciatie gedurende hun levensduur aanzienlijk verbeterd is. Deze functionele verbeteringen hebben wel een nadelige invloed op hun kleurweergave met een KWI >60 wat echter nog steeds uitstekend is voor voor de meeste toepassingen in buitenverlichting. Deze lampen hebben een specifieke lampvoet en werken ook enkel op elektronische voorschakelapparatuur. Door gebruik van deze nog meer geconcentreerde lichtbron kunnen nog performantere gerichte verlichtingstoestellen gebruikt worden waardoor een zeer hoog verlichtingsrendement kan bereikt worden. Deze lampen met keramische brander van de nieuwe generatie zijn beschikbaar met een vermogen van 45 tot 140W.

Naargelang het type hebben deze lampen een goede tot zeer goede lichtopbrengst, ze geven wit licht met een KWI van >60 tot >90. Deze lampen zijn echter minder geschikt voor buitenverlichting doordat de lichtopbrengst sterk afneemt bij lage temperaturen.
Deze lampen zijn hoofdzakelijk beschikbaar in drie verschillende diameters en telkens in meerdere vermogens:
- Ø38mm type T12 werkt enkel op magnetische ballasten
- Ø26mm type T8 kan zowel op magnetische als op elektronische ballast werken
- Ø16mm type T5 is enkel geschikt voor gebruik op elektronische ballast.
In buitenverlichting werden meestal de lampen met grote diameter (type T12) gebruikt, eventueel voorzien van een externe strip als starthulp omdat de lampen met deze grote diameter minder ontstekingsproblemen kennen bij koude temperaturen. Doordat deze lampen relatief veel kwik bevatten, een lager rendement hebben en een lage KWI (>60) worden deze lampen ook van de Europese markt gebannen door Verordening (EG) Nr. 245/2009 van de Europese Commissie van 18 maart 2009.
Er zullen enkel nog lampen met een kleine diameter (types T8 en T5) op de markt toegelaten worden. In het gamma van de T8 lampen zijn er Europese fabrikanten die lampen op de markt brengt voor koude temperaturen, met geringe afname van de lichtopbrengst.
Een bijkomend nadeel voor het gebruik van elke fluorescentielamp in buitenverlichting is de grote afmeting van deze lamp; daardoor kan er geen gebruik gemaakt worden van verlichtingstoestellen met performante spiegeloptieken voor gericht licht. De lampen van het type T8 en T5 zijn wel dimbaar met de geschikte elektronische voorschakelapparatuur.

In deze lampenfamilie heeft men de keuze tussen verschillende types:
• Standaard hogedruknatriumlampen van het heldere buistype NaHP-TC, gekend onder de commerciële benamingen SON-T, NAV-T, SHP-T enz.
• hogedruknatriumlampen van het heldere buistype NaHP-TC met verhoogd rendement, waarbij de commerciële benamingen een toevoeging krijgen als –Plus of –Super enz.
• Standaard hogedruknatriumlampen met gepoederde ovoïde buitenballon NaHP-BF, gekend onder de commerciële benamingen SON, NAV, SHP
• hogedruknatriumlampen met gepoederde ovoïde buitenballon NaHP-BF met verhoogd rendement, waarbij de commerciële benamingen een toevoeging krijgen als ‘Plus’ of ‘Super’ enz.
• Kwikvrije hogedruknatriumlampen zowel in heldere buistype als met gepoederde ovoïde buitenballon
• hogedruknatriumlampen met verhoogde kleurweergave zowel in heldere buistype als met gepoederde ovoïde buitenballon
• hogedruknatriumlampen van het heldere buistype met een witte lichtkleur

Ingevolge de Verordening (EG) Nr. 245/2009 van de Europese Commissie van 18 maart 2009 die minimum rendementseisen oplegt aan lampen voor straatverlichting en andere gelijkaardige toepassingen zullen de lamptypes 1, 3, 5, 6 en 7 niet meer mogen verkocht worden in geheel de Europese Unie vanaf 2012.  http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:076:0017:0044:NL:PDF

Deze lamp die momenteel soms nog gebruikt wordt omwille van de iets gunstigere prijs heeft grosso modo dezelfde eigenschappen als de lamp met verhoogd rendement die hierna besproken wordt. Omwille van de lagere lichtopbrengst en kortere levensduur behaalt zij in de levensduuranalyse een lagere score dan de gelijksoortige lamp met verhoogd rendement. Om deze reden wordt zij dan ook vanaf 2012 uit de markt genomen.

Deze lamp heeft een hoge lichtopbrengst gedurende haar lange levensduur, een aangename lichtkleur (goudgeel), een voldoende kleurweergave voor wegverlichting en is temperatuursonafhankelijk. Deze geconcentreerde lichtbron laat het gebruik van performante, gerichte verlichtingstoestellen toe.

Voor deze lamp geldt dezelfde opmerking als voor de standaard hogedruknatriumlamp met heldere buisvorm. Zij verdwijnt dus ook van de Europese markt in 2012.

Deze lamp heeft ongeveer dezelfde eigenschappen als de hogedruknatriumlamp van het heldere buistype met verhoogd rendement maar het rendement is meestal iets lager. Ze is echter niet geschikt voor straatverlichting. Door haar gepoederde ballonvorm is het gebruik van verlichtingstoestellen met performante spiegeloptieken niet mogelijk. Deze lamp wordt nog wel gebruikt in bepaalde oudere, decoratieve verlichtingstoestellen waar de lamp rechtstreeks zichtbaar is en waar een heldere buisvorm verblinding zou kunnen veroorzaken. Voor nieuwe toepassingen bestaan er echter voldoende decoratieve toestellen die wel geschikt zijn voor een heldere buislamp en die een veel hoger verlichtingsrendement hebben.

Deze lamp die momenteel soms nog gebruikt wordt omwille van milieu-overwegingen heeft dezelfde algemene eigenschappen als de andere hogedruknatriumlampen maar heeft ook weer een lagere lichtopbrengst en levensduur. Omwille van de lagere lichtopbrengst en kortere levensduur behaalt zij in de levensduuranalyse een veel lagere score dan de hogedruknatriumlamp met verhoogd rendement. Bovendien wordt er bij de produktie van elektriciteit met steenkool ook kwik in het milieu gebracht en de kwikbalans is dan reeds negatief voor deze kwikvrije lamp. Bovendien dienen ingevolge deEuropese Richtlijn 2002/96/EG van het Europees parlement en de raad van 27 januari 2003 betreffende afgedankte elektrische en elektronische apparatuur (AEEA) alle ontladingslampen verzameld te worden voor recyclage.  Zie: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2003:037:0024...

In België gebeurt dit door recupel. Zie voor info: http://www.recupel.be .

Hierdoor wordt de kwikbalans voor het milieu nogmaals ongunstiger voor de kwikvrije lampen. Om deze reden wordt zij dan ook vanaf 2012 uit de markt genomen.

Het belangrijkste verschil met de andere hogedruknatriumlampen is de verhoogde kleurweergave nl. KWI >60. Het gevolg hiervan is een fel verminderde lichtopbrengst en een kortere levensduur. Aangezien er momenteel voldoende alternatieven zijn voor deze lamp in de reeks van de metaalhalogenidelampen en gezien haar slechte score in de levensduuranalyse wordt zij eveneens van de Europese markt genomen vanaf 2012.

Deze witte hogedruknatriumlamp met commerciële benaming ‘white SON’ is vooral op de markt gebracht voor de aanstraling van koopwaar in winkels, ter vervanging van gloei- en halogeenlampen. De belangrijkste eigenschappen zijn:

Deze lamp is minder geschikt voor buitenverlichting en ze heeft bovendien slechts een matige lichtopbrengst. Voor nieuwe installaties zijn er voldoende alternatieven in de reeks metaalhalogenidelampen.

Dit is de lamp met de hoogste lichtopbrengst: 100 tot 200 lm/W. Het gaat echter om monochromatisch geel-oranje licht. Daardoor levert deze lamp geen kleurherkenning op.
Van deze lamp bestaat ook een kleine uitvoering met een vermogen van 18W die in beveiligingsverlichting kan gebruikt worden; dit is aangewezen voor verlichting die de ganse nacht brandt.

Inductielampen werken volgens hetzelfde principe en geven een gelijksoortig licht als de gewone fluorescentielampen. Doordat ze echter geen gebruik maken van sleetgevoelige elektrodes, halen zij een levensduur van 60000u.
Het elektronisch stuurapparaat dat de ontlading en de lichtopwekking veroorzaakt, stelt bepaalde eisen aan het gebruik. Deze lamp kan dan ook enkel aangekocht worden samen met en geïnstalleerd in een passend verlichtingstoestel.
Deze lamp is vooral geschikt voor gebruik op plaatsen waar het vervangen van een lamp problemen geeft.

KEUZE VAN HET VERLICHTINGSTOESTEL:

Kies een verlichtingstoestel met reflectoren en schermen dat de lichtbundel goed richt enkel op de te verlichten zone. Hiervoor dienen verlichtingstoestellen met reflectoren en schermen gebruikt te worden. Overweeg vooral het gebruik van verlichtingstoestellen met LED's omdat deze toestellen een smalle en gerichte lichtbundel geven op de gevels met weinig strooilicht in de omgeving.

KEUZE VAN DE STERKTE VAN DE LICHTBRON:

De sterkte van de lichtbron dient zodanig ingesteld te worden dat grenswaardes op omliggende gebouwen voor luminantie (typisch 10 cd/m²) niet overschreden worden. Als richtwaarde voor een gevel kan een gemiddelde luminantie van 2 cd/m²gebruikt worden. Dit komt overeen met die van een zeer goed verlichte weg. Deze vereisten werden ook vastgelegd in aanbevelingen & normen.

Hoe de verlichtingsterkte van de gevel praktisch instellen:

• Door een beperkt vermogen per m² te installeren. De luminantie van 2 cd/m² vereist bij benadering een verlichtingsterkte van 20 lux (afhankelijk van de reflectie). 20 lx kan men bereiken met ongeveer 0.5 Watt/m² aan spaarlampen of met ongeveer 2 Watt/m² aan gloeilampen of halogeenlampen. Met LED verlichting is nog een veel lager vermogen per m² te bereiken.

• Door te voorzien dat men de sterkte van de lichtbron kan aanpassen door een diminstallatie te gebruiken.

Een verlichtingstoestel of armatuur is het beschermende omhulsel van de lamp en bestaat in verschillende vormen zodat voor elke situatie een specifiek verlichtingstoestel gekozen kan worden. Het zijn belangrijke instrumenten in het beheersen van lichthinder en lichtvervuiling. De opstelling van de verlichtingstoestellen heeft een belangrijke invloed op het resultaat.

KEUZE VAN DE OPSTELLING:

Kies een goede verlichtingstoestel dat enkel verlicht wat nodig is

1. Kies voldoende verlichtingposities zodat een verlichting beperkt tot het parkeergebied mogelijk wordt.
2. Kies de verlichtingspositie voldoende hoog zodat voldoende neerwaarts gerichte verlichtingstoestellen gebruikt kunnen worden. Verlichtingstoestellen kunnen hiervoor op een paal of tegen de muur gemonteerd worden.
3. Vermijd verblinding door de lichtsterkte in het gezichtsveld te beperken(typisch 10000 cd, voor relevante waardes zie richtlijn CIE 150:2003). Hou hierbij rekening met het verkeer en de ligging van de in- en uitgangen van gebouwen. Indien men rekening houdt met het gezichtsveld van het oog dient men er rekening mee te houden dat dit ongeveer 20 ° bedraagt (zie 20 ° regel). In dit gezichtveld dient men immers de lichtsterkte te beperken. De lichtsterkte is af te leiden uit de stralingskarakteristieken van het verlichtingstoestel.
4. De 20°- regel : Een hoek van minder dan 20 graden tussen lichtbron en waarnemingsas zorgt voor inefficiënte verlichting: bestuurders en voorbijgangers raken verblind, de verlichtingsbalans raakt verstoord, en een hele boel licht gaat verloren de hemel in. Onderstaand figuurtje maakt zulks duidelijk: men merkt dat opdat de waarnemer niet verblind wordt door de lichtbron, de lichtbundel niet te schuin mag invallen.

KEUZE VAN HET VERLICHTINGSTOESTEL:

Kies een verlichtingstoestel met reflectoren die de lichtbundel goed richt op de te verlichten zone. Informatie in verband met de lichtverdeling van verlichtingstoestellen kan gevonden worden in lichtsterktekrommen bekend bij kwalitatieve armaturen. Bij reflectoren zou de openingshoek bekend moeten zijn.

KEUZE VAN DE STERKTE VAN DE LICHTBRON:

KEUZE VAN DE OPSTELLING:

1. Kies voldoende verlichtingposities zodat een verlichting beperkt tot het doelgebied mogelijk wordt.
2. Kies de verlichtingspositie voldoende hoog zodat voldoende neerwaarts gerichte verlichtingstoestellen gebruikt kunnen worden. Verlichtingstoestellen kunnen hiervoor op een paal of tegen de muur gemonteerd worden.
3. Vermijd verblinding door de lichtsterkte in het gezichtsveld te beperken(typisch 10000 cd, voor relevante waardes zie richtlijn CIE 150:2003). Hou hierbij rekening met het verkeer en de ligging van de in- en uitgangen van gebouwen. Indien men rekening houdt met het gezichtsveld van het oog dient men er rekening mee te houden dat dit ongeveer 20 ° bedraagt (zie 20 ° regel). In dit gezichtveld dient men immers de lichtsterkte te beperken. De lichtsterkte is af te leiden uit de stralingskarakteristieken van het verlichtingstoestel.
4. De 20°- regel : Een hoek van minder dan 20 graden tussen lichtbron en waarnemingsas zorgt voor inefficiënte verlichting: bestuurders en voorbijgangers raken verblind, de verlichtingsbalans raakt verstoord, en een hele boel licht gaat verloren de hemel in. Onderstaand figuurtje maakt zulks duidelijk: men merkt dat opdat de waarnemer niet verblind wordt door de lichtbron, de lichtbundel niet te schuin mag invallen.

KEUZE VAN HET VERLICHTINGSTOESTEL:

Kies een verlichtingstoestel met reflectoren die de lichtbundel goed richt op de te verlichten zone. Informatie in verband met de lichtverdeling van verlichtingstoestellen kan gevonden worden in polaire lichtsterktekrommen of lichtsterktetabellen.

KEUZE VAN DE STERKTE VAN DE LICHTBRON:

De sterkte van de lichtbron is afhankelijk van het verlichtingsniveau dat men wil bereiken. Het verlichtingsniveau is dan op zijn beurt afhankelijk van de bedoeling van de verlichting: is dit enkel voor veiligheidsdoeleinden of is dit om bepaalde activiteiten te kunnen uitvoeren.

Voor een veiligheidsverlichting in de tuin die permanent brandt bij duisternis is een verlichtingsterkte van 1 tot 5 lux een goede richtwaarde. Bij de keuze voor zulke verlichting als beveiligingsverlichting dient men er wel rekening mee te houden dat er voldoende sociale controle (door buren of voorbijgangers) aanwezig is, zo niet helpt men alleen maar mogelijke inbrekers omdat die zelf geen licht moeten meebrengen. In dit geval is het beter om gebruik te maken van verlichtingstoestellen met aanwezigheidsdetectoren die dadelijk oplichten bij nadering van personen.

Voor een rustige babbel op een terras waarbij een goede kleurweergave vereist is, kan 50 lux een goede richtwaarde zijn.

Hoe de verlichtingsterkte van een terrein praktisch instellen:

1. Door een beperkt vermogen per m² te installeren. Met spaarlampen kan men 5 lx bereiken met ongeveer 0,12 Watt/m² en 50 lx met ongeveer 1.25 Watt/m² . Met gloei- of halogeenlampen kan men 5 lx bereiken met ongeveer 0.5 Watt/m² en 50 lx met ongeveer 5 Watt/m². Met metaalhalogenidelampen is dit vermogen per m²nof kleiner, maar heeft men een aangepast verlichtingstoestel met ingebouwde voorschakelapparatuur nodig. Deze toestellen zijn meestal enkel in de gespecialiseerde vakhandel verkrijgbaar.
2. Door te voorzien dat men de sterkte van de lichtbron kan aanpassen door een diminstallatie te gebruiken.

Probeer te verhinderen dat het licht niet brand wanneer het niet nodig is. Hiervoor zijn in de handel verschillende automatische schakelaars voorhanden.

Door een fotocel of tijdschakelaar kan verhinderd worden dat het licht blijft branden gedurende de dag. Deze techniek kan gecombineerd worden met elk lamptype, b.v. met spaarlampen.

Er zijn in de handel fotocellen gecombineerd met aanwezigheidsdetectoren verkrijgbaar, dit is de ideale oplossing om alleen te verlichting wanneer nodig. Deze techniek kan best gecombineerd worden met lampen die onmiddellijk inschakelen, b.v. met halogeenlampen.

Voorbeeldberekeningen van de energiebesparing:

Bij lage luminanties (<3 cd/m2) zoals bij wegverlichting is er een verminderde kleurwaarneming(t.t. het onderscheid tussen kleuren waarnemen). Men spreekt van 'photopic' zicht bij hoge luminanties(domineert >3 cd/m2) en 'scotopic' zicht bij lage luminanties (domineert < 3 cd/m2). Er is ook een overgangsgebied(0.01 tot 3 cd/m2) waarbij 'photopic' en 'scotopic' zicht mogelijk is men spreekt dan van 'Mesopic' zicht. Het 'photopic' zicht maakt gebruik van 3 types kegels in de ogen waardoor kleurwaarneming mogelijk is. Het 'scotopic' zicht maakt gebruik van één type staafje in de ogen en laat geen kleurwaarneming toe.
De waardes voor luminantie en lamprendement worden bijna steeds gemeten met de 'photopic' ooggevoeligheidscurve (V(λ) [CIE 1924]. Bijgevolg moeten de luminantiewaardes bij lage niveaus(<3 cd/m2) relatief geïnterpreteerd worden, een voorbeeld voor correcties voor verschillende lampen(kleuren) is samengevat in onderstaande tabel. Deze waardes moeten omzichtig gehanteerd worden aangezien de metingen met lampen van 1984 uitgevoerd werden en fabrikanten nieuwe lamptypes op de markt brachten met een hoger rendement en een betere kleurweergave.
(bron: 'Opstelten, 1984, table 2' of 'Light pollution handbook(§8.3.5)').

Besluiten:

1. Aangezien de vereiste voor luminantie bij straatverlichting rond 1 cd/m2 ligt is er weinig invloed van de kleur van de lamp op het rendement van de lamp voor waarneming op straat(zie bovenstaande tabel).
2. Witte lampen hebben in het algemeen voor straatverlichting de volgende nadelen:
   • voor hetzelfde vermogen hebben ze doorgaans een lager rendement.
   • wit licht bevat de blauwe lichtcomponent en trekt dus meer insecten aan dan oranje of gele lampen.
   • men zit in het mesopisch (0.01 tot 3 cd/m2) zicht of overgangsgebied tussen het fotopisch en scotopisch zicht waarin kleurwaarneming(onderscheid) beperkt is.
   • De achtergrondstraling van de hemel bedraagt minimaal 0,35x10-3 cd/m2. Uit de bovenstaande tabel blijkt dat bij deze waarde witte lampen veel meer bijdragen tot de waarneembare hemelgloed van straatverlichting.
3. Anderzijds is de algemene waarneming in de omgeving van de weg(bvb de bebouwing) waarbij de luminanties laag zijn (bvb <0.1 cd/m2) beter bij wit licht(zie bovenstaande tabel).
4. Zeer dicht bij de armatuur kunnen de luminanties hoog oplopen(>3 cd/m²) en is er een goede kleurweergave mogelijk. In de onmiddelijke omgeving van het verlichtingstoestel is er dan een sfeervolle kleurweergave, bijvoorbeeld duidelijk groene bomen.
5. Er dient ook rekening gehouden te worden met de kleur van hetgeen men wil verlichten (zie opmerking hierna). Mogelijk kan een witte lamp beter scoren dan een gele indien er weinig geel in het te verlichten oppervlak aanwezig is.
6. Meer studies die rekening houden met de reële omstandigheden, kleur en en lage luminanties zijn aangewezen, binnen het CIE loopt een studie over 'visual performance based mesopic photometry'(CIE TC1-58).

Aanstralen van gekleurde oppervlakten met gekleurd licht

Bij het aanstralen van gekleurde oppervlakten met licht van een andere kleur is het belangrijk rekening te houden met de principes van additieve en subtractieve kleurvorming. In de onderstaande figuur staat een subtractieve kleurencirkel:

De mengkleuren zijn de primaire kleuren RGB (rood, groen, blauw) en de secundaire kleuren CMY(cyaan, magenta en geel). De principes van subtractieve kleurvorming zeggen dat als men een blauwe(primaire kleur) oppervlak aanstraalt met rood(andere primaire kleur) licht er een volledige absorptie van licht is(zwart), dit is slecht voor het rendement. Men dient dus best te verlichten met kleuren die 's nachts in de omgeving voorkomen(meestal zijn er weinig blauwe oppervlakten of voorwerpen aanwezig).

De vereisten werden vastgelegd in aanbevelingen & normen